|  Portret | Oświetlenie część I | Oświetlenie część II |

 

Oświetlenie 2

Oświetlenie górne

Pod pojęciem oświetlenia górnego rozumiemy wszystkie rodzaje oświetlenia, w których światło pada na przedmiot mniej lub bardziej pionowo z góry. Odpowiada to naturalnemu oświetleniu słonecznemu, gdy prawie pionowe promienie słoneczne w godzinach południowych oświetlają przedmioty. Podobnie jak i oświetlenie boczne, oświetlenie górne dzieli dość ostro przedmiot na dwie części oświetloną i zacienioną. Właściwość ta bywa bardzo chętnie wykorzystywana w celu lepszego scharakteryzowania fotografowanych przedmiotów. Przy wykonywaniu zdjęć osób oświetlenie górne bez dodatkowego, innego oświetlenia nie może być stosowane, gdyż oczy oraz usta, główne nośniki wyrazu : twarzy, znajdą się w cieniu i portretowana osoba będzie wyglądała bardzo sztywno, staro, a ponadto niesamowicie, bez podobieństwa. Oświetlenie górne, mówiąc już ogólnie, daje obrazy ciężkie i smutne.

Oświetlenie dolne

Jest ono przeciwieństwem oświetlenia górnego. Nie występuje praktycznie w naturze i z tej racji, jeśli je (oświetlenie sztuczne) zastosujemy, oddziałuje w każdym przypadku niesamowicie, najczęściej jednak nienaturalnie i martwo. Portrety, w których występuje oświetlenie dolne wyglądają nieprzyjemnie i demonicznie, gdyż obserwator nie jest przyzwyczajony do oglądania twarzy, na której cienie są skierowane ku górze. Często oświetlenie dolne zniekształca wyraz twarzy na korzyść tanich, ale najczęściej nic nie mówiących efektów. Może ono być stosowane w fotografii reklamowej, gdy jest uzależnione od innych rodzajów oświetlenia lub efektów nastrojowych, albo tez jeśli chcemy ułożyć jakieś przedmioty na płycie szklanej i oświetlić je bezcieniowo. Przy fotoreportażach z zastosowaniem światła sztucznego (np. przy stanowisku pracy, w cyrku, w teatrze) musimy się liczyć z występowaniem tego rodzaju oświetlenia, gdyż w praktyce występuje ono czasem bez dodatkowego innego oświetlenia.
 

Funkcje oświetlenia

Podział obrazu na światła i cienie jest nie tylko sprawą formalną. Musi być on dopasowany zarówno do kształtu przedmiotu, jego rodzaju i charakteru, a także zamierzonej kompozycji obrazu, w której pewne elementy chcemy wypracować i podkreślić. Tworzenie obrazu wymaga więc świadomego kierowania oświetleniem. Najczęstszym błędem powstającym podczas pracy, zwłaszcza przy oświetleniu sztucznym, jest nie usystematyzowane realizowanie oświetlenia. Dotychczas omówiliśmy wszystkie rodzaje oświetlenia i jego formy. Mogą być one stosowane z dobrymi wynikami, jeśli będące do dyspozycji źródła światła będziemy włączać we właściwej kolejności. I tylko wtedy można wprowadzać świadomie poszczególne źródła światła i odróżniać kolejno ich działanie; występujące błędy oświetlenia można wtedy łatwo rozpoznać i im zapobiec. Przy jednoczesnym włączeniu wszystkich źródeł światła byłoby to zupełnie niemożliwe. Podana niżej kolejność nie może być schematem. Właściwe zrealizowanie oświetlenia jest czymś indywidualnym, nie zawsze też można je powtórzyć, gdyż każdy przedmiot wymaga właściwego i tylko jemu odpowiadającego sposobu oświetlenia.

Oświetlenie zasadnicze

Do oświetlenia zasadniczego, zwanego też głównym, używamy najsilniejszego, będącego do dyspozycji źródła światła. Oświetlenie zasadnicze decyduje o wytwarzaniu wrażenia głębi przestrzeni na obrazie. Wpływa ono nie tylko na plastyczność samego przedmiotu, lecz również wywiera działanie na cały obraz. Tak więc źródło światła, które daje oświetlenie zasadnicze działa kształtująco i od niego zależy zasadniczy charakter obrazu. Głównym swoim działaniem określa późniejszą atmosferę obrazu, która powinna być uzyskana na zdjęciu. Na tej zasadzie jest ono często określane jako oświetlenie prowadzące. Wprowadzanie dodatkowego oświetlenia musi być podporządkowane oświetleniu zasadniczemu. Przy tym pojęcie oświetlenia zasadniczego nie obejmuje określonych form oświetlenia lub też źródła światła. Przy portrecie mógłby to być na przykład zwykły reflektor, dający od przodu miękkie oświetlenie przednie lub przednio-boczne traktowane jako oświetlenie zasadnicze. Przy zdjęciach z profilu światło ze strumienicy jako oświetlenie smugowe, tylno-boczne, przy zdjęciach sylwetkowych oświetlenie tła, przyjmują na siebie funkcje oświetlenia głównego zasadniczego. Przy zdjęciach reklamowych istnieją jeszcze większe możliwości różnicowania. Oświetlenie zasadnicze powinno zawsze decydować o wymowie obrazu, powinno być światłem dominującym, które jest skierowane z określonego kierunku i o określonej jakości. W związku z tym oświetlenie zasadnicze jest zawsze tym, które powinno być wprowadzone jako pierwsze na planie zdjęciowym. Jeśli nie palą się żadne inne źródła światła, najlepiej możemy określić jego działanie.

Oświetlenie pomocnicze

Wszystkie źródła światła, które służą do podkreślenia wytworzonego przez oświetlenie zasadnicze nastroju, dają oświetlenia pomocnicze. O ile oświetlenie zasadnicze składało się najczęściej z jednego ale mocnego źródła światła, to oświetlenie pomocnicze mogą stanowić źródła o różnej mocy i rodzaju. Podczas gdy oświetlenie zasadnicze - zgodnie z logiką - jest skierowane w jednym tylko kierunku, oświetlenie pomocnicze może być kierowane w dowolnych kierunkach i pod dowolnym kątem w stosunku do osi optycznej aparatu. Potrzebne jest to, aby naszkicowany w głównych zarysach przez oświetlenie zasadnicze obraz, doprowadzić do pełnej krasy. Jeżeli tego nie uzyskujemy i oświetlenie pomocnicze przeszkadza, zakrywa przytłacza oświetlenie zasadnicze, to znaczy, że zastosowaliśmy je nieprawidłowo. Musimy wówczas źródła światła wyłączyć i ponownie dobrać ich ustawienie. W zależności od przedmiotu i rodzaju zdjęcia używamy najrozmaitszych źródeł światła jako oświetlenia pomocniczego. Przykładowo możemy działające jako oświetlenie zasadnicze, sztuczne źródła światła uzupełniać światłem dziennym. Na odwrót - możemy jako oświetlenie główne zastosować światło dzienne, a uzupełnić je sztucznym oświetleniem pomocniczym. Jednak mieszanie światła pochodzącego z rożnych źródeł jest w znacznym stopniu w fotografii barwnej ograniczone. Również oświetlenie błyskowe może stanowić oświetlenie zasadnicze, jak też i pomocnicze w stosunku do światła dziennego. Z reguły oświetlenie pomocnicze rozumiemy jako rozjaśnienie oświetlenia głównego. Niektóre formy oświetlenia pomocniczego w praktyce mają określone znaczenie i dlatego omówimy je osobno.

Oświetlenie efektowe

Oświetleniem efektowym będziemy nazywać taki rodzaj oświetlenia pomocniczego, które nie tylko uzupełnia oświetlenie zasadnicze, ale wnosi do obrazu dodatkowy akcent. Najczęściej uzyskujemy je za pomocą słabszego lub też bardziej oddalonego reflektora względnie strumienicy. Jeśli już mamy włączone źródła światła dające oświetlenie zasadnicze i pomocnicze, do modelowanych elementów wprowadzamy jeszcze oświetlenie jak gdyby muskające przedmiot, dające czysto białe plamy punktowe, które pogłębiają kontrast obrazu i napięcie. Bez wystarczającego oświetlenia podstawowego samo oświetlenie efektowe daje rzadko zadowalający obraz. Jest ono zbyt słabe do celów samodzielnych, chyba że służy do uzyskiwania odblasków i "zajączków" świetlnych. Oświetlenie efektowe stosuje się przede wszystkim w fotografii reklamowej, w celu przyciągnięcia uwagi obserwatorów, oraz w fotografii portretowej do rozświetlania włosów albo stosowania lekkiego oświetlenia konturowego, które podkreśla zarysy postaci, głowy, ramion i pozwala odpowiednio wykorzystać tło.

Oświetlenie tła

Zadaniem takiego oświetlenia jest nadanie właściwego odcienia i luminancji tłu znajdującemu się za fotografowanym przedmiotem. Tło, co często się zdarza, otrzymuje jeszcze dodatkowe oświetlenie z innych źródeł światła. Powinno więc być ono oświetlone specjalnym źródłem światła, gdyż oddzielenie go od przedmiotu zdjęcia wpływa na jego plastyczność. Można otrzymać tło silnie oświetlone lub też jako ciemną powierzchnię podporządkowaną charakterowi ogólnej kompozycji obrazu. Można strumień światła skierować na tło po przekątnej obrazu w celu podkreślenia ruchu, biegu, pośpiechu itp. W takich przypadkach wykorzystuje się najczęściej reflektory lub strumienice, dodatkowo zaopatrzone w kratki, szablony albo siatki, w celu uzyskania pożądanych efektów. W jednej tylko dziedzinie fotografii, oświetlenie tła bywa wykorzystywane jako jedyne oświetlenie zasadnicze - do zdjęć sylwetkowych, które nie potrzebują dodatkowych źródeł światła. Praktycznie samodzielną formą oświetlenia tła jest również projekcja tylna, stosowana często w filmie, w zdjęciach reklamowych, ale głównie w zdjęciach mody. Wymaga ona wielu urządzeń technicznych i dużych pomieszczeń.

Zasady

Najprostsze, a jednak skuteczne i szeroko rozpowszechnione zasady oświetlenia można ująć w kilku punktach:

1. Oświetlenie zasadnicze z rozjaśnieniem pomocniczym. Rozjaśnienie pomocnicze nie powinno być zbyt silne. Działa ono najkorzystniej, jeśli w stosunku do oświetlenia zasadniczego będzie padało na przedmiot ze strony przeciwnej. Do tego należy dodać, że oświetlenie pomocnicze musi padać pod dość dużym kątem w stosunku do oświetlenia zasadniczego, a ponadto powinno rozjaśnić możliwie dużą powierzchnię przedmiotu. W ten sposób unikniemy przeszkadzających w obrazie podwójnych cieni. Dalej - oświetlenie pomocnicze powinno być słabsze od oświetlenia zasadniczego. Jego działanie jest najlepsze, jeśli jest ono miękkie względnie bardziej rozproszone niż oświetlenie zasadnicze. Reflektor oświetlenia zasadniczego nie powinien być nigdy wspomagany drugim reflektorem kierunkowym. Najlepiej jeśli do rozjaśnienia użyjemy reflektora talerzowego, zwykłej ręcznej lampy z kloszem lub po prostu światła dziennego. Często przy wykonywaniu zdjęć reklamowych dużych przedmiotów nie wystarcza pojedyncze źródło światka do rozjaśnienia. Jeśli nie mamy źródła światła pomocniczego o dużej powierzchni, np. ściany świetlnej, musimy wtedy użyć większej ilości pomocniczych źródeł światła. Z drugiej strony nie można zagubić plastyczności obrazu, stosując oświetlenie płaskie. Światło w tych przypadkach powinno być kierowane z odpowiedniego kierunku. Do rozświetlania dużych powierzchni mogą być wykorzystane całe zestawy lamp ręcznych. Jeżeli jedna z tych lamp będzie skierowana w innym kierunku, będzie spełniała inną funkcję.

2. Oświetlenie zasadnicze z rozjaśnieniem (za pomocą jednej lub większej ilości lamp) oraz oświetlenie efektowe. Oświetlenie efektowe nie powinno oświetlać większych powierzchni na zdjęciu, lecz prowadzić do uzyskania zamierzonego efektu. Oświetlenie efektowe może być realizowane także za pomocą większej ilości źródeł światła. I tak w fotografii reklamowej przy zdjęciach o bardzo rozciągniętej głębi, niezależnie od właściwego oświetlenia efektowego, można wprowadzić drugie oświetlenie części przedmiotów leżących w zakresie nieostrości. W miejscu oświetlenia punktowego powstają wtedy nakładające się kręgi, które w określonych przypadkach mogą dawać bardzo ciekawe efekty. Również silne oświetlenie górne lub dolne może dawać ciekawe rezultaty jako dodatkowe oświetlenie efektowe. Jeśli do tego chcemy wprowadzić podział przestrzenny, wtedy konieczne są dalsze źródła światła, ale będą to już inne zasady oświetlenia.

3. Oświetlenie zasadnicze, pomocnicze oraz oświetlenie efektowe i oświetlenie tła. Oświetlenie tła może być realizowane również za pomocą kilku źródeł światła tak, że od prostego układu można dojść do dość skomplikowanych zestawów oświetleniowych z wieloma lampami.

Wszystkie przedstawione rodzaje oświetlenia, mogą być coraz bardziej wyrafinowane, ale zawsze muszą być podporządkowane jednemu z podanych schematów. Dawniej fotografowie portreciści mieli swoje ukochane rodzaje oświetlenia takie, jak pełne tajemnicy "nożyce świetlne". Jest to niczym innym, jak tylko kombinacją zastosowania z boku oświetlenia zasadniczego i stosunkowo silneg o oświetlenia efektowego, przy dobrym rozjaśnieniu pomocniczym od strony aparat u fotograficznego.