|  Portret | Oświetlenie część I | Oświetlenie część II |


Portret

Rozpowszechnionym rodzajem zdjęć jest fotografia portretowa. Trudność zdjęcia portretowego polega przede wszystkim na otrzymaniu obrazu oddającego charakterystyczne indywidualne rysy fotografowanego człowieka. Zdjęcia portretowe są kilku rodzajów: portret indywidualny, grupowy, portret głowy, popiersia, całej postaci itp.

Jakość portretu fotograficznego zależy w znacznej mierze od uwzględnienia następujących czynników:

  1. a. wyrazu twarzy i pozy osoby portretowanej;

  2. b. oświetlenia;

  3. c. położenia aparatu fotograficznego i rodzaju obiektywu
    d. materiału negatywowego i jego obróbki;
    e. procesu pozytywowego.

Wyraz twarzy i poza fotografowanej osoby. Starając się uzyskać podobieństwo portretu do oryginału fotograf powinien przestudiować twarz człowieka i określić, jaki wyraz twarzy najbardziej odpowiada charakterowi danego człowieka. Prawie wszyscy ludzie mają prawą i lewą części twarzy niezupełnie symetryczne; asymetria ta jest u jednych mniej widoczna, u innych więcej. Dlatego przy zdjęciu i wyborze pozy należy głowę i korpus człowieka ustawić w taki sposób, aby asymetria twarzy nie była dostrzegalna, twarz była spokojna, bez sztucznego wyrazu, głowa zaś znajdowała się w najbardziej charakterystycznym położeniu.

Ubieganie się o tak zwaną “piękność" człowieka na portrecie prowadzi do niwelowania na zdjęciu indywidualnych rysów. Należy unikać w portrecie bezmyślnych skrótów perspektywicznych, niepotrzebnych plam świetlnych i innych podobnych metod gwarantujących standartową “piękność", lecz niweczących w znacznym stopniu realistyczność zdjęcia.

Wyraz twarzy zależy od stanu człowieka w danej chwili. Będzie on zupełnie inny u człowieka pracującego, u człowieka słuchającego w skupieniu odczytu, u odpoczywającego lub śmiejącego się itd.

Poza powinna również odpowiadać charakterowi człowieka, jego wzrostowi, jego nastrojowi w danej chwili. Należy wszelkimi sposobami unikać wymuszonych, standartowych “teatralnych" póz. Jeszcze przed zdjęciem należy zwrócić uwagę na to, jak zazwyczaj siedzi osoba portretowana, jak trzyma ręce, głowę itd., i w czasie zdjęcia stworzyć najbardziej naturalną dla niej pozę. Niewłaściwa poza może dać nieprawidłowy, płaski obraz człowieka na zdjęciu.

Należy uważać na pochylenia głowy, które fotograf powinien oceniać w zależności od wybranego punktu zdjęcia. A wice, jeżeli przy fotografowaniu dużego portretu aparat fotograficzny ustawiony jest nieco wyżej poziomu oczu osoby fotografowanej, a głowa jej jest pochylona nieco w dół i naprzód, to na zdjęciu zniekształca się proporcja twarzy i głowy: czoło staje się wielkie, nos wydłuża się., broda zmniejsza, szyja skraca. W razie odchylenia głowy nieco do tyłu i do góry, broda powiększa się, czoło zaś i nos skracają.

Przy fotografowaniu portretów grupowych pewne trudności nastręcza rozmieszczenie osób na zdjęciu. Wszystkie osoby należy tak umieścić, aby nie siedziały one w nienaturalnych i niezależnych od siebie pozach, lecz aby zdjęcie wyraźnie wykazywało wzajemną łączność między osobami fotografowanymi, aby jego myśl była zrozumiała, a kompozycja wyraźna. Wyraz twarzy i poza każdego uczestnika grupy powinny być przemyślane i naturalne. Sztuczne i fałszywe pozy na fotografii grupowej są jeszcze bardziej dostrzegalne niż w portrecie indywidualnym.

Oświetlenie portretu. Bardzo ważnym momentem do utworzenia pełnego wyrazu portretu jest oświetlenie. Światło padając na wypukłości twarzy tworzy światłocienie pozwalające na otrzymanie takiego czy innego rysunku portretu. Przez różne wykorzystanie przyrządów oświetlających można osiągnąć najróżnorodniejsze efekty: światłem można podkreślić wypukłości twarzy; przy głębokich cieniach w jej miejscach nieoświetlonych można utworzyć miękki stonowany rysunek. Różnorodność schematów świetlnych tłumaczy się tym, że zdjęcie portretowe można wykonywać przy naturalnym oświetleniu dziennym, przy sztucznym świetle żarówek, lamp błyskowych, magnezji oraz przy mieszanym oświetleniu, tj. przy dziennym świetle w połączeniu z rozjaśnianiem światłem sztucznym.

Przy wykonywaniu portretów należy rozróżniać cztery rodzaje oświetlenia ustalane według charakteru zadań, które rozwiązuje się za ich pomocą.

1. Światło modelujące — intensywne skierowane światło uwydatniające plastyczność szczegółów obiektu zdjęcia, które jest podstawą efektu oświetlenia.

2. Ogólne światło rozjaśniające (wypełniające) — światło rozproszone umożliwiające opracowanie szczegółów w cieniach. Światło wypełniające ustawia się zazwyczaj od strony aparatu fotograficznego.

3. Światło punktowe, które ma na celu dokładne opracowanie świetlne poszczególnych części obiektu zdjęcia.

4. Światło kontrastowe zarysowujące zasadnicze kontury obiektu zdjęcia. Źródło światła kontrastowego ustawia się zwykle za obiektem zdjęcia i nieco wyżej niego w tych przypadkach, gdy obiekt i tło są w jednym odcieniu.

Zestawiając w różny sposób wszystkie te rodzaje oświetlenia, zarówno według kierunku strumieni świetlnych, jak i według dawanej przez nie jasności, fotograf stara się uzyskać najbardziej wyraziste oświetlenie twarzy osoby portretowanej. Zalecanie jakichkolwiek stałych schematów oświetlenia do zdjęcia portretowego jest niemożliwe, ponieważ każda twarz wymaga indywidualnego podejścia. W jednym przypadku lepsze wyniki osiąga się przez zastosowanie miękkiego rozproszonego oświetlenia, w innym zaś najlepsze okaże się połączenie oświetlenia ogólnego rozjaśniającego z kontrastowym.
Podajemy kilka przykładów schematów oświetlenia twarzy przy fotografowaniu (rys. 126).

W zwykłych przyrządach do oświetlenia sztucznego stosowanych przy zdjęciach portretowych żarówki montuje się w obudowach lub osłonach metalowych z reflektorami. Obudowy reflektorów powiększają jaskrawość oświetlenia na obiekcie zdjęcia i powodują, że światło żarówek jest bardziej skoncentrowane lub skierowane. Konstrukcje obudowy są bardzo różnorodne: od małych i szerokich, stosowanych w celu otrzymania miękkiego rozproszonego oświetlenia, do głębokich o niedużej średnicy otwartej części osłony, które umożliwiają otrzymanie skierowanego strumienia świetlnego od przyrządu. Za pomocą takiej głębokiej obudowy otrzymuje się jaskrawe plamy świetlne na twarzy i postaci osoby portretowanej.
Jeżeli trzeba zmiękczyć światło lampy, to przyrządy oświetlające osłania się półprzeźroczystymi rozpraszającymi zasłonami z gazy, tiulu, cienkiego płótna itp.

Przy zdjęciu portretowym oświetlenie wymaga prawie zawsze stosowania kilku źródeł światła (dwóch, trzech i więcej). Ilość lamp zależy od charakteru oświetlanej twarzy i od zamierzeń fotografa. Pracę ze światłem sztucznym należy rozpoczynać od stosowania niedużej ilości lamp i dopiero potem przechodź do większej liczby przyrządów oświetlających.

Stosując do oświetlenia obiektu zdjęcia kilka lamp w obudowach, należy każdą z nich ustawić dokładnie, znajdować kierunek padania jej strumienia świetlnego na oświetlany obiekt, określać wielkośc wytwarzanego przez nia natężenia światła. Przy kolejnym włączaniu ustawionych przyrządów oświetlających należy uważnie obserwować zmiany wprowadzane do rysunku świetlnego przez każdą włączaną lampę, aby dokładnie zdać sobie sprawę z efektu, który daje na zdjęciu każda lampa, i umieć rozwiązywać określone zadania oświetleniowe za pomocą każdej włączonej lampy.

Sprite1.gif (2594 bytes)

Sprite2.gif (2450 bytes)

Sprite3.gif (3080 bytes)

źródło światła umieszczone z tyłu obiektu tworzy ostre   zarysy konturu twarzy. Twarz ciemna

źródło światła umieszczone z boku obiektu powoduje, że jedna strona twarzy będzie ciemna, druga jasna

 

Sprite4.gif (2720 bytes)

Sprite5.gif (2815 bytes)

Sprite6.gif (3014 bytes)

przy bocznym oświetleniu obiektu dwama źródłami światła portret będzie miał kontrastowy rysunek świetlny

przy oświetleniu obiektu z góry dwoma źródłami światłta otrzymuje sie głebokie cienie oczodołów

 

 Fotografowanie portretów grupowych z niedużą ilością osób (dwie — trzy) wymaga jeszcze większej wprawy i uwagi niż fotografowanie pojedynczej osoby, ponieważ w tym przypadku każda osoba powinna być oświetlona z uwzględnieniem jej indywidualnych rysów, przy zachowaniu pewnego ogólnego charakteru oświetlenia całej grupy. Oczywiście, że lepsze wyniki można osiągnąć przez stosowanie przyrządów oświetlających z ograniczonymi wiązkami światła (obudowy głębokiego promieniowania), które pozwalają utworzyć odrębne oświetlenie na twarzach osób portretu grupowego.
Charakter oświetlenia zarówno przy portrecie pojedynczej osoby, jak i przy zdjęciu grupowym zawsze powinien być realny i usprawiedliwiony. Nie wolno stosować takich schematów świetlnych, które będą sprzeczne z tematem zdjęcia. Zdjęcie może okazać się błędne, odwracające uwagę widza od treści plamami świetlnymi. Światło powinno pomagać do pojmowania treści a nie dominować nad nią.
Prościej przedstawia się sprawa przy oświetleniu dużych portretów grupowych, Te zdjęcia grupowe, na których osoby rozmieszczone są w jeden lub kilka rzędów, są zwykle oświetlane równomiernym, rozproszonym światłem. Dążenie do jakiegokolwiek charakterystycznego oświetlenia każdej osoby dużej grupy jest niecelowe, jak również niemożliwe. Dlatego fotografując duże grupy należy starać się o to, aby wszystkie osoby były naświetlone jednakowo i równomiernie. Takie oświetlenie może być osiągnięte tylko za pomocą kilku przyrządów oświetlających. Łatwiej jest sfotografować dużą grupę przy oświetleniu naturalnym, ale nie w bezpośrednim oświetleniu słonecznym, ponieważ w tym przypadku wystąpią na fotografii ostre cienie. Najodpowiedniejsze jest położenie słońca — z boku i z tyłu aparatu fotograficznego; jeszcze lepiej, jeżeli słońce w tym położeniu będzie zasłonięte jasnymi obłokami. Dobre wyniki daje również fotografowanie w cieniu.
Fotografując dużą grupę ludzi należy ich tak rozmieścić, aby osoby w jasnych ubraniach nie znajdowały się na jednej połowie zdjęcia, a w ciemnych — na drugiej. Takie zdjęcie będzie nierównomiernie i brzydkie. Osoby w jasnych i ciemnych ubraniach należy w miarę możności rozmieścić równomiernie na całym zdjęciu.
Jeśli fotografuje się grupy w kilku rzędach, obiektyw należy diafragmować. Wielkość otworu przysłony zależy od głębokości obiektu, tj. od ilości rzędów, i najlepiej określać ją według tablic lub według skali znajdującej się na oprawie obiektywu. W tym przypadku nastawia się na ostrość na ten rząd, który znajduje się nieco bliżej środka całej grupy w stosunku do punktu ustawienia aparatu.
Grupę należy umieszczać niezbyt blisko tła, aby otrzymać je na zdjęciu w pewnym stopniu nieostre.
Tło i obiekt na portrecie. Tło na zdjęciu portretowym powinno przyczyniać się do lepszego uwypuklenia postaci i twarzy osób fotografowanych. Tło nigdy nie powinno odrywać uwagi widza od zasadniczego obiektu obrazu; dlatego najlepszym tłem dla portretu jest bardzo często jakakolwiek powierzchnia neutralna w odcieniu. A więc, jako tło można stosować ekrany z naciągniętą na nie szarą tkaniną lub papierem, swobodnie zawieszone na ścianie szare koce, płótna itp.

Osoby portretowanej nie należy umieszczać blisko tła; odległość do tła powinna wynosić co najmniej jeden metr, w przeciwnym bowiem razie na zdjęciu otrzymuje się tło zanadto wyraziste. Jeżeli jednak tło nie jest neutralne, lecz jest nim na przykład pejzaż lub wnętrze znajdujące się w głębi zdjęcia, to osobę portretowaną odsuwa się o 3—5 m od najbliższych sprzętów w pokoju, lub szczegółów pejzażu. Spadek ostrości w głąb w dostatecznym stopniu niweluje pstrokaciznę tła.

Oświetlając tło należy zwracać uwagę na to, aby plamy świetlne i cienie nie przybierały na zdjęciu dominującego znaczenia, nie odwracały uwagi widza od głównego tematu. Oświetlenie tła powinno być dobrze powiązane z oświetleniem osoby fotografowanej.

W niektórych portretach tło wiąże się tematycznie z osobą fotografowaną i wskazuje, gdzie mianowicie odbywa się akcja. Lecz przy całym znaczeniu tła w zdjęciach takiego rodzaju pozostaje ono zawsze tylko tłem żadnym przypadku nie powinno nabierać dominującego znaczenia na obrazie.

Należy zwracać uwagę na to, aby szczegóły tła harmonizowały z głównym obiektem obrazu, aby nie znajdowały się one bezpośrednio za po obiektu i tła:obiekt i tło są w je stacią, nie zlewały z nią i nie psuły,dnakowym odcieniu; 2 — obiekt Jest tym jej kształtu. Linie poziome tworzone. Podmioty tła nie pod jasnych miejsc obiektu i jaśniejsze winny dzielić postaci, co na przykład od jego ciemnych miejsc może się zdarzyć, jeżeli linia horyzontu przechodzi na poziomie szyi człowieka.

W celu uzyskania przestrzenności na portrecie należy odcień tła dostosować do odcienia fotografowanego obiektu. Odcienie obiektu i tła mogą; znajdować się w następującym stosunku: a) fotografowany obiekt i tło mają jednakowe odcienie; b) obiekt jest ciemniejszy od tła; c) obiekt jest jaśniejszy od tła; d) tło jest ciemniejsze od jasnych miejsc obiektu i jaśniejsze od jego ciemnych miejsc.

W pierwszym schemacie przestrzenność tę otrzymuje się wówczas, gdy obiekt i tło przy ich jednakowych odcieniach będą jednakowo naświetlone, tj. będą oświetlone źródłami światła o jednakowej mocy. Przy takim oświetleniu obiektu i tła otrzyma się portret w miękkich odcieniach (rys. 127,1).

W celu otrzymania drugiego schematu jedną lampę ustawia się z tylu aparatu fotograficznego, w znacznie większej odległości niż lampę oświetlającą tło. W tym przypadku rysunek fotografii staje się plastyczny (rys. 127,2).

Według trzeciego schematu oświetlenia obiekt jest jaśniejszy od tlą. Występuje to wówczas, gdy lampa oświetlająca obiekt znajduje się w mniejszej od niego odległości niż lampa oświetlająca tło od samego t!a. Taki schemat oświetlenia pozwala na uzyskanie bardzo efektownych portretów (rys. 127,3).

Czwarty schemat oświetlenia wymaga ustawienia lampy w taki sposób, aby tło było ciemniejsze od oświetlonych miejsc obiektu, lecz jaśniejsze od jego miejsc zacienionych. Takie oświetlenie osiąga się przez ustawieni najpierw lampy w taki sposób, jak to jest przewidziane w pierwszym schemacie; następnie przednią lampę przesuwa się w lewo dopóty, dopóki tło nie osiąga żądanej jasności. Uzyskanie takiego oświetlenia wymaga pewnej wprawy, zapewnia jednak otrzymanie portretów pełnych wyrazu w św' tle i cieniach (rys. 127,4).

Sprite9.gif (21201 bytes)

rys 128. Schemat oświetlenia obiektu przy fotografowaniu w pomieszczeniu w dzień(u góry) i przy świetle żarówek(u dołu)

 

W celu maksymalnego wykorzystania energii świetlnej do zdjęć w dzień lub przy użyciu sztucznych źródeł światłamożna stosować ekrany odblaskowe, za pomocą rozjaśnia sięzacienione części obiektu i tła. Ustalając światło należy lampy rozmieszczać w taki sposób aby ich bezpośrednie światło nie wpadało do obiektywu aparatu fotograficznego. Wykonując zdjęcie portretowe należy zwrócić uwagę na oświetlenie oczu. Jeżelijeden z przyrzadów oświetlających twarzumieści  się w taki sposób, aby odbijał się on w oczach osoby fotografowanej, to tworzą się wówczas plamy świetlne, które ożywiają portret i powiększają jego podobieństwo do oryginału.

Jeżeli fotografowana osoba nosi okulary, to przy oświetleniu należy zwrócić uwagę na to, aby przyrządy oświetlające nie odbijały się w szkłach, w przeciwnym bowiem razie tworzące się przy tym plamy świetlne powodują złą widoczność oczu. Zmieniając zwrot głowy i położenie źródeł światła można uzyskać takie oświetlenie, przy którym będą dobrze wyglądały zarówno oczy, jak i szkła okularów.

Zdjęcia portretowe na tle natury. Dobre wyniki dają zdjęcia portretów na tle natury przy naturalnym oświetleniu słonecznym.
Oświetlenie na tle natury jest bardzo różnorodne i zależy od wysokości słońca, stanu nieba i atmosfery. Światło słoneczne może dać na portrecie najróżniejsze rysunki świetlne. Portrety na tle natury są dobre, jeżeli światło słoneczne jest nieco zmiękczone lekkimi obłokami, zakrywającymi słońce. Miękkie oświetlenie otrzymuje się w godzinach rannych i wieczornych i w tych właśnie godzinach należy wykonywać zdjęcia portretowe.
W południe lub ściślej koło południa warunki oświetleniowe są dla zdjęć portretowych bardzo niekorzystne, ponieważ na twarzy osoby fotografowanej tworzą się głębokie cienie od nosa, łuków nad oczodołowych, podbródka itp. Takie kontrastowe, jaskrawe oświetlenie twarzy prowadzi zwykle do jej zniekształcenia na fotografii.
Przy zdjęciach na tle natury stosuje się ekrany odblaskowe, na które mogą być wykorzystane duże arkusze białego papieru, karton, dykta oklejona folią aluminiową Ud. Przy pewnym doświadczeniu i wprawie jako ekran odblaskowy może być wykorzystane zwierciadło, jednakże za pomocą zwierciadła należy rozjaśniać bardzo ostrożnie, ponieważ tworzy ono na twarzy osoby fotografowanej jaskrawe plamy świetlne zniekształcające twarz. Po odpowiednim ustawieniu fotografowanej osoby w stosunku do słońca ustawia się ekrany odblaskowe w taki sposób, aby odbijane przez nie światło słoneczne padało na zacienione miejsca twarzy i w odpowiedni sposób rozjaśniało cienie.
Ustawiając kilka ekranów i regulując ich rozmieszczenie można osiągnąć bardzo dobre oświetlenie.
Jeśli ustawia się ekrany odblaskowe trzeba zwracać uwagę na to, aby nie znajdowały się one w polu widzenia obiektywu, a odbijane przez nie promienie nie zaświetlały materiału fotograficznego.
Obiektywy i położenie aparatu fotograficznego. W zasadzie portrety można wykonywać prawie każdym obiektywem, lepsze jednak wyniki otrzymuje się stosując obiektywy długoogniskowe i miękkorysujące.
Do zdjęć portretowych nie nadają się obiektywy krótkoogniskowe, ponieważ przy zdjęciach z małych odleglcści, co często zdarza się przy zdjęciach głów, zniekształcają one proporcję poszczególnych części twarzy.
Zalety zdjęć portretowych wykonanych obiektywami długoogniskowymi (rzędu 85 i 135 mm przy wymiarach zdjęcia 24 X 36 mm) polegają na tym, że wskutek stosunkowo niewielkiej głębokości ostrości tych obiektywów otrzymuje się z reguły tło miękkie, a twarz osoby fotografowanej dzięki miękkości rysunku dawanego przez taki obiektyw otrzymuje się plastyczną, bez nadmiernie dokładnego podkreślenia szczegółów skóry, jej wad itp.
Oczywiście te możliwości obiektywów długoogniskowych mogą być wykorzystane tylko w tym przypadku, jeżeli fotografuje się przy całkowitych lub zbliżonych do nich otworach względnych obiektywów, ponieważ dia-fragmowanie' powiększa głębię ostrości obiektywu, miękkość zaś oraz plastyczność rysunku optycznego zanika. Im więcej diafragmowany będzie obiektyw, tym ostrzej zarysują się. na zdjęciu zmarszczki, fałdy i inne wady skóry twarzy.
W pewnych przypadkach dla zmiękczenia rysunku optycznego obrazu nakłada się przy zdjęciu na obiektyw specjalne urządzenia rozpraszające w postaci siatek lub specjalnych szkieł optycznych. Siatki wykonuje się z jakiegokolwiek przezroczystego materiału, na przykład z czarnego tiulu, naciągniętego na oprawę filtru świetlnego jedną warstwą na całej powierzchni.
Ciekawy efekt rysunku optycznego dają siatki naciągnięte w kilku warstwach nakładanych w taki sposób, aby środek był zac ągnięly tylko jedną warstwą tiulu lub też wcale go nie miał, a na brzegach znajdowała się największa ilość warstw. Przez stosowanie takich s'atek osiąga się środkową część zdjęcia wystarczająco ostrą, ku brzegom zaś ostrość obrazu zmniejsza się, co daje interesujące, plastyczne zdjęcie portretowe.
Jako rozpraszające przyrządy optyczne (szklane) można stosować różnego rodzaju nasadki zmiękczające.
Siatki i nasadki zmiękczające zakłada się na obiektyw po ustawieniu na ostrość. Należy wykonywać to bardzo ostrożnie, aby nie przesunąć aparatu fotograficznego.
W zależności od położenia aparatu w stosunku do osoby fotografowanej mogą zmieniać się proporcje szczegółów na portrecie. Prawidłową proporcję przy fotografowaniu głowy otrzymuje się wówczas, gdy obiektyw aparatu fotograficznego znajduje się na wysokości oczu osoby fotografowanej. Zdjęcie popiersia wymaga ustawienia obiektywu aparatu fotograficznego na poziomie szyi, fotografując zaś postać do kolan obiektyw powinien być ustawiony na wysokości piersi. Aby otrzymać portret całej postaci, obiektyw powinien znajdować się na wysokości pasa. Oczywiście można odstępować od tych reguł, gdy to dyktuje treść zdjęcia lub konieczność podkreślenia jakichkolwiek szczegółów na portrecie. Jednak nie usprawiedliwione pochylenia aparatu fotograficznego (w pogoni za efektownymi skrótami perspektywicznymi) nie dadzą żadnych innych wyników, oprócz zniekształceń obiektu zdjęcia. Zarówno położenie aparatu fotograficznego, jak i oświetlenie fotografowanej twarzy, powinno być zawsze dostosowane do treści portretu, w przeciwnym bowiem razie będzie on nienaturalny, a w pewnych przypadkach również formalistyczny.

 

Przygotowano na podstawie książki -  "Poradnik fotograficzny" pod red. W. W. Puśkowa, Państwowe Wydawnictwa Techniczne, Warszawa 1956